Polskie zwyczaje Wielkanocne

Wielkanoc to najważniejsze i najstarsze święto chrześcijaństwa, obchodzone na pamiątkę Zmartwychwstania Chrystusa – początkowo w dniu żydowskiej Paschy, a od soboru w Nicei (325) w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca. Obchody religijne Wielkanocy rozpoczyna odbywająca się wczesnym rankiem procesja i msza, w Kościele katolickim zwana rezurekcją. W tym dniu spożywa się uroczyste śniadanie w gronie rodzinnym, poprzedzone składaniem sobie życzeń. Wielkanoc kończy okres Wielkiego Postu i poprzedzający ją Wielki Tydzień. Jest czasem radości. Z Wielkanocą wiążą się liczne religijne i ludowe obrzędy (święcenie pokarmów, pisanki, śmigus-dyngus).

Święta Wielkanocne mają bogatą tradycję. Są niezwykle barwne, towarzyszy im wiele obrzędów. Po wielkim poście – kiedyś bardzo ściśle przestrzegany – ludzie z niecierpliwością czekali na odmianę. O wielu wielkanocnych obyczajach pamiętamy także dzisiaj. Dzięki nim świąteczne dni są bardziej radosne.

Niedziala Palmowa rozpoczyna Wielki Tydzień. Według obrzędów katolickich tego dnia wierni przynoszą do kościoła palmy, symbol odradzającego się życia, na pamiątkę przybycia Jezusa do Jerozolimy. Według dawnych zwyczajów po poświeceniu palemki biło się nią lekko domowników, by zapewnić im szczęście na cały rok. Połkniecie jednej poświeconej bazi wróżyło zdrowie i bogactwo. Zatknięte za obraz lub włożone do wazonów palemki chroniły mieszkanie przed nieszczęściem i złośliwością sąsiadów.

Wiosenne porządki przed Wielkanocą robiono aby wymieść z mieszkania wszelkie zło i choroby.

Wielka Sobota jest dniem radosnego oczekiwania. Do dzisiejszego dnia w sobotni poranek idziemy do kościoła poświęcić święconkę - kosz z jedzeniem. Nie może w nim zabraknąć baranka symbolizującego Chrystusa Zmartwychwstałego oraz  mięsa i wędlin oznaczających kończący się post. Swięci się także chrzan, sól, chleb, masło i jajka symbolizujące nowe życie. Tradycyjnie święconkę jemy w Niedzielę Wielkanocną po rezurekcj.

W Polsce jednym z nieodłącznych akcentów świąt Wielkanocnych są ręcznie wykonywane pisanki. Pisanka to ogólna, zwyczajowa nazwa jaja zdobionego różnymi technikami. Zwyczaj malowania jaj narodził się w Persji. Natomiast na ziemiach polskich – najstarsze pisanki, pochodzące z końca X wieku, odnaleziono podczas wykopalisk archeologicznych na opolskiej wyspie Ostrówek, gdzie odkryto pozostałości grodu słowiańskiego. Wzór rysowano na nich roztopionym woskiem, a następnie wkładano je do barwnika – łupin cebuli lub ochry, które nadawały im brunatnoczerwoną barwę. W procesie chrystianizacji pisankę włączono do elementów symboliki wielkanocnej. Obecnie pisanki powszechnie wykonuje się przed Wielkanocą. Nie może ich zabraknąć wśród świątecznych pokarmów. Mają symbolizować rodzącą się do życia przyrodę, a jednocześnie nadzieję, jaką czerpią chrześcijanie z wiary w zmartwychwstanie Chrystusa. W zależności od techniki zdobienia, świąteczne jajka mają różne nazwy. Kraszanki (zwane też malowankami lub byczkami) powstają przez gotowanie jajka w wywarze barwnym, dawniej uzyskiwanym wyłącznie ze składników naturalnych. Używano roślin, które pozwalały na uzyskanie różnych kolorów:

    * brązowy (rudy) - łupiny cebuli
    * czarny - kora dębu, olchy lub łupiny orzecha włoskiego
    * żółtozłocisty - kora młodej jabłoni lub kwiat nagietka
    * fioletowy - płatki kwiatu ciemnej malwy
    * zielony - pędy młodego żyta lub listki barwinka
    * różowy - sok z buraka


Pisanki mają różnobarwne desenie. Powstają przez rysowanie na skorupce gorącym roztopionym woskiem, a następnie zanurzenie jajka w barwniku. Jako narzędzi do pisania używano szpilek, igieł, kozików, szydeł, słomek i drewienek. Naklejanki są przyozdobione sitowiem, skrawkami kolorowego, błyszczącego papieru, tkaniny itp. Nalepianki są popularne zwłaszcza w dawnym województwie krakowskiem i w okolicach Łowicza. Powstają przez ozdabianie skorupki jajka różnobarwnymi wycinankami z papieru.

Dawniej zdobieniem jaj zajmowały się wyłącznie kobiety, mężczyźnie wówczas nie wolno było wchodzić do pomieszczenia. Jeśliby się tak zdarzyło, odczyniano urok, który intruz mógł rzucić na pisanki. Początkowo Kościół zabraniał jedzenia jajek w czasie Wielkanocy. Zakaz został cofnięty w XII wieku, konieczne jednak było odmówienie przed posiłkiem specjalnej modlitwy. Wynikało to z dążenia do rozdzielenia tradycji Kościoła od obrzędowości pogańskiego święta związanego z kultem zmarłych, w których jajko - początek nowego życia - odgrywało ważną rolę. Obecnie uroczyste śniadanie w niedzielę wielkanocną poprzedza dzielenie się poświęconym jajkiem. Podobnie jak bożonarodzeniowy zwyczaj łamania się opłatkiem, jest wyrazem przyjaźni.

Wielka Niedziela – dzień radości. W ten poranny huk petard i dźwięk dzwonów miał obudzić śpiących w Tatrach rycerzy, poruszyć zatwardziałe serca skąpców i złośliwych sąsiadów. Po rezurekcji zasiadano do świątecznego śniadania. Najpierw jednak dzielono się jajkiem. Na stole nie mogło zabraknąć baby wielkanocnej i dziada, – czyli mazurka. Wyrazem wielkanocnej radości rodziny może być po zakończeniu śniadania, wspólna zabawa – zwana szukaniem zajączka, czyli małej niespodzianki dla każdego.
Lany Poniedziałek - dawniej wystarczało wiadro ze studni, później zwykły plastikowy kubełek czy psikawka w kształcie pisanki. Obecnie - w XXI wieku - niewinne zabawki zostały wyparte przez strzelające wodą pistolety.Każdy z nas pamięta, jak w wielkanocny poniedziałek czyhał na rodzinę lub znajomych, by oblać ich wodą. Pamiętajmy jednak, że kto zostanie porządnie zmoczony, temu powinno sprzyjać szczęście. Został bowiem oczyszczony z wszelkiego zła i chorób. Pierwsze wzmianki o śmigusie-dyngusie pochodzą z XV wieku. Wtedy były to dwa odrębne obyczaje: w czasie śmigusa oblewano kobiety wodą i smagano ich gołe łydki rózgami. Dyngus zaś oznaczał chodzenie po datki. Z czasem tradycja biczowania zniknęła.

Według etnografów istniały stare obrzędy poganskie na rozpoczęcie wiosny. Wodzie przypisywano magiczną, oczyszczającą moc. Oblewanie się wodą przypominało zbiorowy chrzest Polaków, a potem Litwinów. Za króla Władysława Jagiełły synod kościelny zakazywał w święto wielkanocne wyłudzać jajka i inne podarunki świąteczne oraz gromadzić się przy studniach i stawach, ponieważ występowały liczne nadużycia przy polewaniu się wodą.

Tego dnia chłopcy oblewali dziewczęta wodą - często wyznaczając, ile wiader przypadnie każdej dziewczynie. Liczba wylanych na dziewczynę wiader świadczyła o jej powodzeniu. Jeśli więc jakiejś nie zmoczono, był to powód do smutku. Zdarzało się nawet i tak, że rodzice takiej panny obrażali się i nie dawali datków: "Tuście dziewcząt nie kąpali, idźcie sobie dalej" - mówiono do chłopców chodzących "po dyngusie".